Ποιητικοί Περίπατοι

"Εφήμεροι είμαστε. Ο καθένας μας τι είναι; Τι δεν είναι; Ο άνθρωπος είναι όνειρο είναι σκιά,αλλά όταν μια αχτίνα σταλεί από μια θεά,φέγγος λαμπερό λούζει τη σκιά και η ζωή γίνεται πιό γλυκιά" "Πάντα για τις αρετές χρειάζεται μόχθος και ξόδεμα για έργο σταθερό, που τυλίγει καιροφυλακτώντας ο κίνδυνος. Οσοι πετύχουν σοφοί λογίζονται στους συμπολίτες τους" (Πίνδαρος)

05 Δεκεμβρίου 2025

01 Μια μικρή ιστορία διάρκειας 12 ετών .. σε λόγο προφορικό του χωριού σε συνέχειες

Γιώργος Κριτσιλίγκος παιδικός φίλος,

Δημήτρης Ρουμελιώτης αδελφός,

Σωτήριος Σούρλος ξάδελφος

και ο εξιστορών

01 Μια μικρή ιστορία διάρκειας 12 ετών σε λόγο προφορικό του χωριού σε συνέχειες

Ποίημα του Γιάννη Σκαρίμπα:

Πήγαιναν τὰ σύγνεφα ἔρημα στὸ δείλι,

τὰ βουνὰ βουβὰ στὴν ἀτμοσφαίρα,

ταξιδεύαν μου - ἀμίλητοι - οἱ φίλοι

στὸν ἀέρα.

Εἶπα : οἱ φίλοι μου!... Ἡ ζωή μου τρέμει

οἱ τελευταῖοι πᾶν' μονάχοι τους οἱ τόποι,

ἄπιαστοι οἱ γνωριμίες μου ἀνέμοι

κι οἱ ἀνθρῶποι.

Σκαρίμπας

από το ποίημα "Οι φίλοι"

της συλλογής ουλαλουμ.

Πρόλογος

Αν με ρωτήσει κάποιος ποια είναι η πιο αγαπημένη περίοδος της μη ένοχης αθωότητάς μου, θα έλεγα τη περίοδο πού έζησα στο πατρικό σπίτι στο χωριό από 1-12 ετών. Στα δεκατρία μου ξεριζώθηκα. Έφυγα μακριά (στη Ρόδο) με διαλείψεις.. Και πριν φύγω από τούτη τη ζωή θα ήθελα να πω δυο λόγια ρομαντικά νοσταλγικά.. Αφορμή ένα κείμενο ποίημα ιστορία του Λειβαδίτη στο πίσω μέρος του κουτιού των τσιγάρων του που δημοσιεύθηκε σε μια συλλογή. Ιδανικό μέρος τότε, σήμερα έχουμε μια μικρή οθόνη smart phone και γράφουμε και σβήνουμε.. Βέβαια για να μπει ο επισκέπτης του άρθρου στο νόημα πρέπει να μπει και σε άλλα ποστ ιδιαίτερα αυτοαναφορικά. Ποιος κάθεται τώρα να κάνει αυτή τη δουλειά; Δεν υπάρχει λόγος. Ίσως κάποιος μακρινός απόγονος ή κάποιο από τα 3 παιδιά μου / μας Χρίστος Σπύρος Ιάσονας το θελήσει.

Περίοδος αθωότητας

Πολύ ωραία.

Με τις πρώτες στιγμές της γέννησής μου έχω καταπιαστεί.

Με το Δημοτικό σχολείο επίσης σε έμμετρο.

Θα συνεχίσω με ενδιάμεση πεζή ιστορία ας ονομάσουμε έτσι τις παράπλευρες μεταγενέστερες και δη ύστατες αναχαράξεις μνήμης που επιθυμούμε οπωσδήποτε να καταγραφούν! Γιατί πώς αλλιώς να περιγράψεις το πότισμα της γαϊδούρας στο κουβά με το ειδικό σφύριγμα που μόνο αυτή καταλάβαινε, τις εκκλήσεις της γιαγιάς για να σηκωθούμε χαράματα και να ακολουθήσουμε τον πατέρα στο χτήμα, να κόψουμε σταφύλια για το μανάβη ή για βούτηγμα στη ποτάσα και άπλωμα στη σκιά; "Παιδιά ξυπνήστε πήγε μεσημέρι, ο πατέρας σας έφυγε για το χτήμα"..

Η δουλειά είχε μπει για καλά στη ζωή μας. Καταλάβαινα ότι ήταν κάτι το πηγαίο σαν νερό που έρρεε από τη πηγή και το πίναμε με λαχτάρα. Πρωταγωνιστούσα με ζήλο στο μάζεμα (συλλογή) π.χ. λεμονιών σε καδούλια ή κλούβες και όταν ο αριθμός έπιανε το 10 δηλ. 200 κιλά μεγάλη υπόθεση για ένα παιδάκι 5-6 χρόνων να συλλέξει τόσα κιλά από το έδαφος και να γεμίσει τόσες συσκευασίες! Στη συνέχεια ακολουθούσε η μεταφορά τους με τη γαϊδούρα από ένα ανηφορικό δύσκολο και επικίνδυνο για το φορτίο και το ζώο μονοπάτι στην αυλή του σπιτιού. "Πάνω" λέγαμε όπου γινόταν η συγκέντρωση, η διαλογή και η προετοιμασία για τον χοντρέμπορα ή τον μανάβη.

Εισόδημα οικογένοια κόπος

Αλλά, για να πιάσουμε τα προϊόντα της οικιακής αγροτικής οικονομίας από την αρχή. Παρένθεση. Μονολογώ. <<Γιατί όμως τώρα σε ηλικία 72 ετών τα γράφω; Δεν πειράζει μου έτσι αρέσει.. είναι ένα κεφάλαιο που θέλω να το έχω ζωντανό μπροστά μου όσο κανένα άλλο>>

Εσπεριδοειδή: Λεμόνια, περγαμόντα, κίτρα πορτοκάλια, μανταρίνια, νεράντζια. Από αυτά εμπορεύσιμα ήταν μόνο τα δύο πρώτα. Τα άλλα φρούτα ήταν για γλυκό, για ομορφιά και για δώρα.

Α ναι! είχαμε και εμπορεύσιμα ρόδια 1 φορά το χρόνο. Τα αφράτα πρώιμα και τα χειμωνιάτικα αργότερα. Σκληρά και ανθεκτικά, κατάλληλα και για πλεξούδες ξήρανση να αντέξει ο καρπός για κόλυβα κυρίως.

Τα λεμόνια ήταν το κύριο προϊόν του σπιτιού:

-2 στρέμματα συν+ στο κάμπο λεμονιές

-1 στρέμμα συν+ στην Αγριλιά

-1/2 στρέμμα στου Λιακόπουλου στις παρυφές του χωριού.

-1 στρέμμα +συν το περιβόλι σπίτι.

Λέγεται ότι η κορδέϊκη περιουσία ήταν αρκετά μεγάλη που μέσα στον χρόνο μοιράστηκε στις επόμενες γενιές.

Λέγεται επίσης ότι το εισόδημα τότε από τα λεμόνια κανείς δεν ήθελε να το αφήσει ακόμα και για μια θέση δημοσίου υπαλλήλου!

Τα σόγια των δένδρων

- Οι αυγουλάτες ήσαν εξαιρετικές

- Οι αυγουλάτες ήσαν ευγενικές

- Δεν είχαν αγκάθια και κακία

- Ήσαν όμορφες σαν μια ωραία κυρία.

- Οι μουτσούνες ήσαν αγριωπές

αμάν αμάν!

- Τις έβλεπες και τις φοβόσουνα!

- Το τρύπημα από τα αγκάθια

πολύ καιρό το θυμόσουνα!

- Μόστρα δεν μπορούσες να κάνεις!

- Μόνο στο πάτο του τελάρου να τα βάνεις!

Όλο αυτό ήταν μια τέχνη που τη λέγανε μαναβική με πρώτη στάση τους εμπόρους του χωριού Τσαντήλα, Κλαψόγιαννη και άλλους. Μέχρι να φθάσει Αθήνα Κηφισό Ρέντη λαϊκή ήθελε δουλειά και πρόσθετη καλή μεταφορική!

Η τιμή της μαναβικής ήταν καλλίτερη από τη τιμή στη χοντρική και ο πατέρας κράταγε τεφτέρι για τους λογαριασμούς με τους εμπόρους, τη τράπεζα και τις εργασίες για τη βελτίωση του σπιτιού. Ήταν καλλιτέχνης του άρεσε η σωστή συσκευασία για εντυπωσίαζε τον έμπορα και το προϊόν έφευγε!

Το περιβόλι έδινε βοηθητικό εισόδημα. Ο κάμπος ήταν η κυρία πηγή της οικονομίας του σπιτιού. Μετά η περιοχή Αγριλιά και ένα στενόμακρο χωράφι με διπλή σειρά λεμονιές. 2 γηραιές ελιές στο κάτω μέρος έδιναν καρπό και έκαναν παρέα στις λεμονιές.

Οι <<άτιμες>> ήσαν πανέμορφες με τη βοήθεια του πατέρα βέβαια. Κλάδεμα πότισμα ράντισμα. Την ήξερε καλά τη τέχνη. Είχαν <<πεντανόστιμα>> φύλλα για τα ζωντανά. Μια φορά τα "λιμπίστηκε" (ζήλεψε) η γαϊδούρα και άπλωσε τα καλά σκονισμένα δόντια της να τα δοκιμάσει. Και ποιος δεν φοβήθηκε τον Θεό εκείνη τη στιγμή. Έπεσε βαριά η χειροτονία του πατέρα γιατί επέτρεψα στη γαϊδούρα <<να φάει τη λεμονιά>> Το ιερό του δένδρο!

Άλλα προϊόντα και εργασίες

Εδώ περιγράψω την αρχική αγροτική ζωή που έζησα μεγαλώνοντας γιατί αργότερα άλλαξε η παραγωγή με άλλα δένδρα που ο πατέρας και ο αδελφός φύτεψαν. Όλα τα άλλα προϊόντα που προανέφερα είχαν συμπληρωματικό χαρακτήρα.

Τα περγαμόντα ήσαν για γλυκό όσα δεν πουλιόταν. Καρύδια για το σπίτι ματζιούνια το Πάσχα και κόλυβα όποτε είχαμε κηδεία ή μνημόσυνο. Νεράντζια για γλυκό. Ρόδια όσα δεν πουλιόταν. Κορόμηλα. Μούσμουλα. Κίτρα. Μανταρίνια. Πορτοκάλια. Σταφύλια για οινοποιία μαναβική ή ξήρανση. Η λεγόμενη κορινθιακή σταφίδα όμως η ξανθιά αυτήν γνωρίσαμε εμείς. Μαύρη ψιλή δεν είχαμε, αυτή ήταν στα ορεινά. Η τοποθεσία Κοντζιά θα μπορούσε να αποτελέσει μια άλλη πλούσια ενότητα αγροτικής ζωής με το τίτλο ο τρύγος. Ναι είχαμε και ωραία αχλάδια ποικιλίας κοντούλες. Μέρος της καλλιέργειας των τζακιών αργότερα περνούσε και από μένα μαζί με όλους από την οικογένεια. Πατέρας πεθερά μάνα αδελφός και αδελφός του πατέρα μου ο σκληροτράχηλος Πάνος σαν άλλος Ήφαιστος με το αλέτρι και τη σκαφτική.

Τα φυτά και τα δένδρα ο πατέρας τα τροφοδοτούσε με λιπάσματα αλλά και το φουσκί από τα γαϊδούρια και τις γίδες. Οι κότες έκαναν τη δουλειά τους καλά και μας ξύπνησαν την ώρα της δουλειάς. Αυγά άφθονα. Γάλα αφράτο από τη γίδα/κατσίκα.

Κατά καιρούς θυμάμαι και κουνέλια που τους έφτιαχνα την τροφή από πίτουρα με λαχανικά από το κήπο. Μύριζε όμορφα το μίγμα αυτό της τροφής και μου άρεσε να το φτιάχνω. Μου το είχε μάθει η γιαγιά Χαρίκλεια η γυναίκα του μπαρμπά Άγγελου αδελφού του παππού μου.

Η μητέρα ήταν πολύ απασχολημένη με το νοικοκυριό το πλύσιμο τη καθαριότητα του σπιτιού. Η γιαγιά Αναστασία μαγείρευε στη φουφού.. Η κυρά Βάσω σκλάβα της σκάφης της γούρνας και του απλώματος των ρούχων θα λέγαμε με σημερινή ορολογία. Η καρδούλα της το ήξερε. Και σε ποιον να το πει και ποιος να την ακούσει. Όμως ευκαιρίας δοθείσης δεν άφηνε γλέντι εκδρομή με λεωφορείο χορό απόκριες και γιορτές. Ήταν του γλεντιού και την αγαπάνε πολλοί οι φίλες της. Αγαπούσε τις επισκέψεις μοναστηριών και τις εξορμήσεις για συλλογή ενισχύσεων σε χρήμα και λάδι για την ανέγερση της εκκλησίας του χωριού. Αν και κατέκρινα το γεγονός της κατεδάφισης του παλιού ναού του Αγίου Δημητρίου, ως τοπόσημου του χωριού αλλά ήταν επικίνδυνος να καταρρεύσει όπως μου εξήγησαν αργότερα φίλοι μου από το χωριό. Εκ των υστέρων ομολογώ ότι ο νέος ναός είναι υπέροχος επιβλητικός και ένα ισχυρό έμβλημα το οποίο οι μελλοντικές γενιές ύστερα από χίλια χρόνια παραδείγματος χάριν θα είναι υπερήφανοι για τους προγόνους των, Είχα πληροφορηθεί ότι η μητέρα μου δεν είχε αφήσει γειτονιές χωριά χωρίς να τις επισκεφθεί για οικονομική ενίσχυση. Τώρα θα με ρωτήσετε πότε έγιναν όλα αυτά. Ίσως και λίγα χρόνια μετά το Δημοτικό αλλά χρήσιμο είναι να διατυπώνονται εδώ.

Επιδράσεις δημοτικό σχολείο

Παράλληλα έχω μιλήσει για τα αγροτικά εργαλεία και τα άλλα βοηθητικά στηρίγματα του σπιτιού σε ποιηματάκια που θα τα βρείτε εδώ όπως ποδήλατο γαϊδουράκια σκαφτική μηχανή με ρυμούλκα "AGRIA" (Ήρθαν αργότερα)..

Τα χρόνια εκείνα τυπώθηκαν με ωραία χρώματα στη μνήμη μου καθώς το υγιές πράσινο των λεμονόδενδρων, τα φύλλα της λεμονιάς, γεμάτα άρωμα <<εισχώρησαν>> βαθιά στον οργανισμό μου.. Η μάθηση στο Δημοτικό από 7-12 γινόταν παράλληλα με τις αγροτικές εργασίες. Το βράδυ στη σόμπα ένα τετράδιο με τετραγωνάκια για την προπαίδεια με κάποια λεκτική τιμωρία για το 7Χ7=49 να το επαναλάβουμε 49 φορές προκειμένου να μας μείνει για ολόκληρη τη ζωή! Στο σχολείο παράλληλες δράσης πνεύματος και σώματος. Θυμάμαι από την Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη τη δασκάλα Μπρίνια και το Δάσκαλο Καφτάνη Αποστόλη.

Μάθηση, σκανδαλιά, άσκηση, παιγνίδι, γιορτή,τρέξιμο, άσκηση,βάρη, σκάμα, εκδρομή αν θα μπορούσε να συμπυκνώσει κάποιος τη δραστηριότητα της σχολικής περιόδου έτσι θα έλεγε.

Η ζωή με κρυμμένα τα διάφορα προβλήματα πότε μέσα στα μελαγχολικά μάτια της μητέρας πότε στις πίσω σκέψεις του πατέρα για τα προβλήματα υγείας που τον απασχολούσαν αλλά και στις οάσεις ωραίων στιγμών στις εκδρομές και τα γλέντια και τα πανηγύρια που πήγαιναν και μεις ήμασταν μαζί κυλούσε με τρόπο αθόρυβο ανώνυμο παθητικό δημιουργικό και ποιητικό καθώς τη κοιτάζω σήμερα από μακρυά μέσα από τα παράθυρα του χρόνου!

Κέντημα μάνα φίλες γειτονιά

Η μητέρα πάντως δεν έχανε το ταμπεραμέντο της. Έκανε ευχάριστη παρέα είχε όλες τις κοπέλες του χωριού φίλες. Από το σπίτι περνούσαν να τους δείξει πως κεντάει και να μάθουν. Δεν αρνιόταν ποτέ να συμβουλέψει.

Παράλληλα με την οικογένειά βίωνε και την δικιά της αγροτική ζωή. Η αδελφή της μητέρας μου τη λέγανε Ζωή. Την αγαπούσαμε. Την Ζωή την είχε υιοθετήσει αδελφός του παππού μου ο Άγγελος. Ο άνδρας της ο Νίκος ήταν από το Θαλερό, ήταν ο άνθρωπος εργατικός, έξυπνος με χιούμορ και τον θυμάμαι με το χαμόγελο και το λεπτό μουστάκι. Μας έδινε ταχτικά χαρτζιλίκι πάντα μετά από δουλειά. Δεν γνώριζε καφενείο. Χόμπυ είχε το κυνήγι του λαγού και τα πουλιά. Ο αδελφός μου Δημήτρης πήρε επάξια το σκήπτρο του κυνηγού και μπορώ να πω και πιο καλός επίμονος και τακτικός. Άλλοι καιροί. Άλλες συνθήκες. Διαβάστε εδώ το ποιητικό του αποτύπωμα. Ιστορίες άπειρες μόνο ο ίδιος και οι φίλοι του στο χωριό μπορούν να σας διηγηθούν.

Τα παιχνίδια, στο ωραίο πλάτωμα με δύο πανέμορφα Κυπαρισσία για δροσιά με το επίπεδο λείο έδαφος σε ένα σημείο του στενού

ήταν οι μπίλιες, οι κοκαλίθρες, οι αμάδες, το κουτσό, η μπάλα κ.ά. Σίγουρα η περιοχή προσφέρονταν για κρυφτό με απίθανες κρυψώνες κάτω στα περιβόλια.. Παιγνίδι ήταν και το κυνήγι πουλιών με λάστιχο. Παιχνίδια είχαμε τους ντενεκέδες καρότσια με χοντρό σύρμα και καλάμι. Πολλά ήταν αυτοσχέδια από παλιά αντικείμενα σπαθιά κ.ά.

Φωνές, κλάματα, πόνοι, τρεξίματα, ζαβολιές, κυνηγητά, τρεξίματα, κλωτσιές, ανάμικτα όλα μαρτυρούσαν την ζωντάνια των παιδιών της εποχής. Κάθε γειτονιά ανάλογα και με τα μέλη που την συνέθεταν ήταν ιδιαίτερη και συχνά προσέλκυε και άλλα παιδιά από άλλες γειτονιές. Θυμάμαι τους <<Χωτουσαίους, Γιάννη και Τάκη>> και τους <<Κριτσιλιγκαίους Γιώργη και Βλάση>> Σώζονται και φωτογραφίες με το Γιώργη τον Κριτσιλίγκο και φυσικά με μικρότερα ξαδέλφια μου το Σωτήρη τη Χαρίκλεια Σούρλου..

Πολιτικά κοινωνικά χωριό

Η κοινωνική και πολιτική ζωή του χωριού διεξάγετο κανονικά μέσα από τις ζυμώσεις, τις συζητήσεις στα καφενεία και μέσα στις οικογένειες σίγουρα εκτός τη συμμετοχή των παιδιών 1-12 ετών. Η περίοδος Καραμανλή '58-'64 ήταν από τις πιο σκληρές για τον δημοκρατικό αριστερό κόσμο της χώρας, έμαθα αργότερα. Αλλά και μετά τον εμφύλιο οι φυλακές και τα ξερονήσια για τους αντιστασιακούς τους προοδευτικούς πολίτες ήσαν γεμάτα. Μπαινοβγαίναν αμέτρητοι αγωνιστές διωγμένοι από την μεταμφυλιοτική μανία της δεξιάς ένα μοχθηρό μίσος που ξεκινούσε από ψηλά πέρναγε κάτω με τον χωροφύλακα τους πρόθυμους και δηλητηρίαζε τη παιδεία και τη δημόσια ζωή της χώρας.

Δημοκρατική αντίσταση φυσικά αναπτύσσονταν ήταν αδύνατον να φτάσει όμως στα αυτιά ενός δωδεκάχρονου παιδιού.. Ζητωκραυγές επιφωνήματα ονόματα πολιτικών ντόπιες πολιτικές οικογένειες σαν όνομα έρχονταν στα αυτιά μου τίποτα άλλο.. προσπαθώ να θυμηθώ και δεν μου βγαίνει κάτι. Κάποτε είχαμε πάει με το πατέρα μου στα Καλάβρυτα. Καθώς γυρίζαμε με ένα σαράλαβο λεωφορείο προς το Αίγιο από ένα δρόμο χαραγμένο ίδια ίσια στις πλαγιές απόκρημνων βουνών και κρημνών ο πατέρας μου την πέταξε: <<Ξέρεις όλους αυτούς τους δρόμους τους έφτιαξε ο Καραμανλής για να μην βγουν πάλι οι αντάρτες στα βουνά και εύκολα να εντοπίζονται>> βλέπεται ο "γέρος" οικογενειακά ανήκε σε άλλο στρατόπεδο! Ποτέ δεν έμαθα πολλά για αυτό πλην πολύ λίγα από τον αδελφό μου..

Και σε αυτό εδώ το σημείο άνοιξα το βιβλιαράκι με τα ποιήματα του Σκαρίμπα από τη συλλογή <<ουλαλούμ>> εκδόσεις Κάκτος. Να μια ωραία στροφή που μας υπενθυμίζει ότι η ζωή είναι όνειρο είναι πλάνη και πορευόμεθα είτε μαζί με γονείς αδέλφια φίλους συγγενείς είτε μονάχοι .. και χρειάζεται κάποτε να κοιτάμε και πίσω..

Όνειρο ἦταν, ἦταν πλάνη τό πως ζοῦμε,

φτάνει ἡ ζωή μας φίλους νάχει,

χώρια ἢ ἀντάμα πᾶμε,

ὅπως καὶ μονάχοι.

Σκαρίμπας

από το ποίημα "οι φίλοι"

της συλλογής ουλαλούμ.

Δεν θα μπορούσα βέβαια να παραλείψω σε αυτήν την ιστορία τους φίλους. A priori τότε ο γείτονας ήτανε και φίλος αγόρια και κορίτσια. Κοντά στο σπίτι το οποίο ευρίσκετο σε στενάκι ή το στενό του Κορδή όπως το λέγανε ήταν ο Νίκος και ο Γιώργος ο Λύρας η αλήθεια είναι ότι δεν τους θυμάμαι στο Δημοτικό όμως πολύ καλά θυμάμαι το Νίκο στα παιχνίδια, τη Βλασία την Ασημίνα, την Νώτα του Γκουράσα και τη Λέτα από Νικολέτα του Λύρα. Θεοφάνης ο πατέρας και Ελένη Λύρα η μητέρα. Αριστείδης και Χρυσούλα Γκουράσα. Δεν θέλω να ξεχάσω κανένα από αυτούς ως γειτόνους με παιδιά. Βεβαίως και η κυρά Γεωργία χήρα Χρήστου Βάγια με το Γιώργο, με τη Καλλιόπη και το Πάνο αδέλφια (;)

Σκαρίμπας

Ὅπως τὰ σύγνεφα ἔρημα στο δείλι,

τὰ βουνὰ βουβὰ στὴν ἀτμοσφαίρα,

ὅπως ἀμίλητοι πᾶνε μου οἱ φίλοι

στὸν ἀέρα..

Σκαρίμπας

από το ποίημα "οι φίλοι"

της συλλογής ουλαλούμ.

Και έτσι όπως πορεύονται βουβά τα σύννεφα προς το δείλι, έτσι και εμείς με τη γραφή και με τους φίλους τους πιστούς παρέα πορευόμεθα προς τη δύση της ζωής και την αυγή μια άλλης πιο ισχυρής πιο όμορφης πιο σύνθετης πιο σοφής απαλλαγμένης από τα έγνοιες της παρούσης. Γιατί όπως λέει η γη σε συνεργασία με το σύμπαν δεν θα σταματήσει ποτέ τον αέναο κύκλο της να παράγει βιολογία και είμαστε ακόμη στο πέμπτο μόνο κύκλο της παραγωγής μέσα στα δισεκατομμύρια χρόνια ύπαρξής της. Άνθρωποι και φίλοι πάντα θα υπάρχουν στις γειτονιές..